„Każde dziecko rozwija się w swoim tempie." „Mój brat też nie mówił do trzeciego roku życia." „Nie wymyślaj sobie, jest cudowny." Słyszeliście pewnie kilka takich zdań w ostatnich miesiącach. Może od babci, może od pediatry, może od znajomych. A Wy widzicie u dziecka coś, czego oni nie widzą — bo nie spędzają z nim 24 godziny na dobę. I zaczynacie się zastanawiać, czy może jednak coś jest nie tak.
Ten artykuł jest dla Was. Bez bagatelizowania. Bez wciskania, że na pewno coś jest. Z konkretnymi sygnałami według wieku — żebyście mogli sami sprawdzić, czy to, co Was niepokoi, mieści się w typowym rozwoju, czy raczej warto skonsultować się ze specjalistą.
Najczęstszy schemat, z którym przychodzą do nas rodzice: „zauważyłam coś dziwnego, kiedy dziecko miało półtora roku, ale wszyscy mówili, że nie ma się czym martwić. Dopiero teraz, jak ma trzy lata, rozumiem, że trzeba było wcześniej."
Wcześnie postawiona diagnoza spektrum autyzmu realnie zmienia trajektorię rozwoju dziecka. Wynika to z plastyczności mózgu — czyli tego, że mózg najmłodszych dzieci jest najbardziej elastyczny, najlepiej uczy się nowych wzorców, najszybciej tworzy nowe połączenia. Im wcześniej zacznie się odpowiednie wsparcie, tym lepsze rokowania.
Dlatego warto nie ignorować pierwszych sygnałów. Nie po to, żeby się od razu martwić. Tylko po to, żeby — w razie czego — szybko zareagować.
Poniższe wzorce zachowań zostały opracowane w oparciu o międzynarodowe wytyczne diagnostyki autyzmu. Nie są diagnozą — są sygnałami ostrzegawczymi, które zasługują na konsultację ze specjalistą, jeśli się utrzymują.
- 6 miesiąc** — dziecko nie uśmiecha się do osób w otoczeniu, nie wykazuje innej radosnej ekspresji
- 9 miesiąc** — nie odwzajemnia uśmiechów, ekspresji twarzy, nie odpowiada na wydawane przez rodzica dźwięki
- 12 miesiąc** — brak gaworzenia, brak reakcji na imię
- 14 miesiąc — brak gestu wskazywania palcem** i innych gestów używanych do komunikacji (np. „papa")
- 16 miesiąc — brak słów lub używanie tylko kilku słów
- 18 miesiąc — brak zabawy „na niby" (np. dziecko nie udaje karmienia lalki, nie udaje, że klocek to telefon)
- 24 miesiące — dziecko nie używa w sposób sensowny zdań złożonych z 2 słów (przy czym ważne, żeby zdania były wypowiadane spontanicznie, nie tylko powtarzane po dorosłym)
Pojedynczy sygnał to za mało, żeby się zaniepokoić. Każde dziecko może mieć swoją trajektorię rozwoju i opóźnienie w jednym obszarze niekoniecznie znaczy cokolwiek poważnego.
Wzorzec utrzymujących się sygnałów — wiele cech, w wielu obszarach, utrzymujących się przez tygodnie i miesiące — to powód, żeby skonsultować się ze specjalistą. Nie po to, żeby od razu diagnozować autyzm. Po to, żeby ktoś, kto się na tym zna, spojrzał świeżym okiem.
Im starsze dziecko, tym objawy spektrum autyzmu wyglądają inaczej — często bardziej subtelnie. Zwykle koncentrują się wokół trzech głównych obszarów:
Spektrum autyzmu często widać w niepisanych regułach kontaktów z ludźmi — których dziecko nie stosuje, mimo że teoretycznie „je zna":
- dziecko wydaje się niezainteresowane ludźmi lub nieświadome ich obecności
- nie potrafi inicjować kontaktu, bawić się wspólnie, zdobywać przyjaciół
- **nie lubi być dotykane, trzymane na rękach lub przytulane (lub odwrotnie — wymaga bardzo silnego kontaktu fizycznego)
- w zabawie nie wchodzi w role, nie naśladuje
- nie używa zabawek w kreatywny sposób — np. nie udaje, że łyżka to mikrofon
- ma trudności w rozumieniu uczuć lub mówieniu o uczuciach
- wydaje się nie słyszeć, kiedy inni zwracają się do niego
- nie dzieli się osiągnięciami lub zainteresowaniami z rodzicami
Część dzieci w spektrum (ok. 30%) nie mówi lub używa małej ilości słów. Inne uczą się mowy z opóźnieniem. Jeszcze inne mówią dużo i z bogatym słownictwem, ale w sposób nietypowy.
Co warto obserwować:
- mimika twarzy niedostosowana do wypowiedzi
- trudności z odczytywaniem mimiki, tonu głosu, gestów rozmówcy
- nietypowy ton głosu lub rytm mowy (np. wymawianie każdego zdania jak pytania)
- powtarzanie słów lub zdań zamiast udzielenia odpowiedzi (tzw. echolalia — np. zapytane „masz ochotę na sok?" odpowiada „masz ochotę na sok?")
- trudność w komunikowaniu potrzeb lub pragnień
- branie wypowiedzi zbyt dosłownie — nierozumienie poczucia humoru, ironii, metafor
To często najbardziej widoczny obszar dla rodzica:
- przywiązanie do rutyny — np. dziecko nalega na chodzenie dokładnie tą samą drogą do przedszkola, jedzenie tylko z ulubionego talerza
- trudności z adaptacją do zmian — przemeblowanie pokoju, zmiana godziny wyjścia, zmiana opiekunki
- nietypowe przywiązanie do zabawek lub obiektów — nie do całej zabawki, ale często do jej fragmentu (kółko od auta, klucze, włączniki światła, nitki)
- zainteresowanie wąską dziedziną wiedzy — rozkłady jazdy tramwajów, dinozaury, liczby, odkurzacze określonej marki — do tego stopnia, że dziecko może o tym mówić godzinami
- specyficzne układanie zabawek w rzędach, pod kątem, w powtarzalnych wzorach
- stereotypie ruchowe — trzepotanie rękami na wysokości oczu, kręcenie się wokół własnej osi, podskakiwanie w specyficzny sposób
Bardzo ważna informacja: u dziewczynek autyzm bywa diagnozowany dużo później.
Powód? Dziewczynki mają większą zdolność do „kopiowania" zachowań rówieśniczek — uczą się, jak należy się zachować, obserwując inne dzieci. Maskują objawy. W efekcie często wyglądają na „zwyczajne, tylko trochę nieśmiałe" albo „wrażliwe, ale grzeczne". Nie sprawiają kłopotu w przedszkolu, więc nikt nie kieruje na diagnozę.
Diagnoza pojawia się dopiero po wejściu do szkoły — kiedy wymagania społeczne się zwiększają, koleżanki zaczynają tworzyć grupy, których dziewczynka nie rozumie. Albo w wieku nastoletnim — kiedy maskowanie przestaje wystarczać. Albo dopiero w dorosłości — często po wypaleniu zawodowym lub po macierzyństwie, kiedy strategie radzenia sobie się załamują.
Dlatego, jeśli macie córkę i widzicie subtelne sygnały — nawet gdy „w przedszkolu wszystko jest dobrze" — warto się skonsultować. Im wcześniej, tym lepiej.
To nie są kryteria diagnostyczne, ale często towarzyszą spektrum autyzmu:
- nadwrażliwość zmysłowa — zakrywanie uszu w reakcji na niektóre dźwięki, niechęć do dotyku konkretnych faktur (sypkie rzeczy, miękkie tkaniny), problemy z metkami w ubraniach
- hiperaktywność — dziecko jest stale w ruchu
- impulsywność — reaguje bardzo szybko, bez zastanowienia
- mniejsza koncentracja uwagi
- nietypowe preferencje co do jedzenia — dziecko może jeść tylko jeden rodzaj pokarmu, odmawiać jedzenia pokarmu określonego koloru, mieć niechęć do mieszania potraw na talerzu
- trudności ze snem — z zasypianiem, z utrzymaniem snu, koszmary nocne
- nietypowe reakcje emocjonalne — niewspółmierne do sytuacji, trudne do zrozumienia dla otoczenia
- nietypowe reakcje na ból — albo bardzo silne, albo dziecko zdaje się nie zauważać urazu
Jeśli Wasze dziecko jest w wieku 18–36 miesięcy, możecie wypełnić test przesiewowy pod kątem rozwoju społecznego. Test ten nie zastępuje diagnozy — ale pomaga rozpoznać dzieci, które są w grupie podwyższonego ryzyka i u których warto skonsultować się ze specjalistą.
Najpopularniejszy z testów przesiewowych — M-CHAT — jest dostępny bezpłatnie online (m.in. na stronach polskich poradni i fundacji autystycznych). Trwa około 10 minut. Jeśli wynik jest podwyższony lub wysoki — warto umówić się na konsultację u psychologa diagnostycznego lub psychiatry dziecięcego.
Konsultacja u specjalisty nie oznacza diagnozy. To rozmowa, w której ktoś, kto się na tym zna, świeżym okiem patrzy na dziecko i mówi Wam: „to jest typowe", „to jest do obserwacji", albo „to wymaga dalszej diagnostyki".
Warto przyjść, jeśli:
- widzicie u dziecka kilka utrzymujących się sygnałów z list powyżej
- macie niepokojące „przeczucie", którego nie umiecie zwerbalizować, ale wiecie, że coś jest inaczej
- nauczyciel w przedszkolu lub żłobku zwraca uwagę na zachowanie dziecka
- rozwój mowy lub kontaktu odbiega od tego, co widzicie u rówieśników
- macie starsze dziecko z diagnozą w spektrum autyzmu i niepokoicie się o młodsze
- macie w rodzinie autyzm lub inne zaburzenia neurorozwojowe i chcecie się upewnić
Im wcześniej, tym lepiej — ale nigdy nie jest „za późno" na diagnozę. Spektrum autyzmu można diagnozować od najmłodszych lat, przez całe dzieciństwo, w wieku nastoletnim i dorosłym.
Jeśli rozpoznajecie u dziecka coś z powyższych list — następny krok to konsultacja u specjalisty. To może być psycholog dziecięcy, psychiatra dzieci i młodzieży albo poradnia specjalizująca się w diagnostyce spektrum autyzmu.
W Cerebrum prowadzimy pełną diagnozę spektrum autyzmu u dzieci i młodzieży — z wykorzystaniem testu ADOS-2 („złotego standardu" diagnostyki) i kompleksowego procesu obejmującego wywiad z rodzicami, obserwację dziecka, konsultację psychiatryczną i podsumowanie z planem dalszego postępowania. Po diagnozie pomagamy w drodze do wsparcia: WWR, orzeczenia, terapia.
[Zobaczcie naszą ofertę diagnozy spektrum autyzmu u dzieci] — tam znajdziecie pełen opis procesu, zespół prowadzący diagnozę i odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania.
Jeśli macie pytania albo chcecie się zorientować, czy w ogóle warto przyjść — zadzwońcie do rejestracji: +48 535 350 400. Pomożemy Wam wstępnie zorientować się w sytuacji, niezależnie od tego, czy ostatecznie zdecydujecie się na diagnozę u nas, czy gdzie indziej.