Twoja relacja z jedzeniem przestała być zwykła. Codzienność zaczyna kręcić się wokół tego, co zjesz, czego nie zjesz, ile zjesz, czy będziesz mogła zjeść, jak się będziesz potem czuła. Liczenie kalorii, ważenie się kilka razy dziennie, próby kontroli, które kończą się utratą kontroli. Może chowasz jedzenie, może nie chcesz jeść z innymi, może objadasz się w samotności i potem żałujesz. A jednocześnie wiesz, że to się robi większe, nie mniejsze.
A może to nie Ty — tylko Twoja córka, syn, partner, przyjaciółka. Coś się zmieniło w sposobie, w jaki je. W tym, jak mówi o swoim ciele. W tym, jak schudła albo schudł — albo w tym, że nie schudła, ale wciąż „za duża". I nie wiesz, co robić. Czy to już choroba? Czy „przesadzasz"? Czy zaczynać rozmowę, czy dać czas?
W Cerebrum diagnozujemy i leczymy zaburzenia odżywiania. Bez oceniania. Z indywidualnym podejściem do każdego pacjenta — bo każdy jest inny, każde zaburzenie ma inne korzenie i inny obraz. Pomagamy też bliskim — bo zaburzenia odżywiania dotykają całej rodziny.
Zaburzenia odżywiania — czasem bagatelizowane, często późno rozpoznawane. Choroby, których cechą jest brak równowagi w relacji z jedzeniem i z ciałem.
Osoba dotknięta zaburzeniami odżywiania przywiązuje nadmierną wagę do swojej masy ciała, wyglądu oraz sposobu odżywiania — i nie jest w stanie sama tego zmienić. Odczuwa wewnętrzny przymus, aby zachowywać się według określonego schematu, który wynika z różnych przyczyn: traumatycznych i nieprzepracowanych doświadczeń, trudnej sytuacji rodzinnej, nadmiernego stresu, dużej potrzeby kontroli, niskiej samooceny, braku poczucia bezpieczeństwa, trudności w radzeniu sobie z emocjami, presji ze strony otoczenia.
Każdy pacjent jest inny — dlatego potrzebuje indywidualnego podejścia, które pozwoli ocenić źródło powstania zaburzeń, ich rozwój i przebieg oraz ustalić system kompleksowego leczenia.
- specyficzne zaburzenia odżywiania — anoreksja (jadłowstręt psychiczny), bulimia (żarłoczność psychiczna)
- niespecyficzne zaburzenia odżywiania — zespół jedzenia nocnego, kompulsywne objadanie się, ortoreksja, zespół przeżuwania
- poradnictwo żywieniowe dla osób chorujących na depresję, nerwicę i inne zaburzenia psychiczne
Pierwsza wizyta to konsultacja u lekarza psychiatry lub psychoterapeuty. W trakcie wizyty:
- przeprowadzamy wywiad o aktualnej sytuacji, historii zachowań związanych z jedzeniem, ewentualnych wcześniejszych próbach leczenia
- oceniamy aktualny stan zdrowia psychicznego i somatycznego — łącznie z ewentualnymi zaburzeniami współistniejącymi (depresja, lęk, zaburzenia osobowości, uzależnienia)
- planujemy postępowanie — najczęściej obejmujące psychoterapię, w razie potrzeby farmakoterapię, oraz **współpracę z innymi specjalistami** (internista, dietetyk, endokrynolog, ginekolog, kardiolog)
- w razie potrzeby zlecamy dodatkowe badania — laboratoryjne, EKG, konsultacje specjalistyczne
W przypadku stanu zagrożenia życia (skrajne wyniszczenie, poważne zaburzenia somatyczne, ostry kryzys psychiczny) otrzymasz skierowanie do oddziału szpitalnego — najczęściej internistycznego lub psychiatrycznego, w zależności od dominującego problemu.
Podstawą leczenia zaburzeń odżywiania jest psychoterapia. W zależności od typu zaburzenia, fazy choroby i indywidualnych potrzeb stosujemy różne podejścia:
- psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT) — najlepiej udokumentowane podejście w leczeniu bulimii, kompulsywnego objadania się oraz wielu postaci anoreksji; pracuje nad schematami poznawczymi dotyczącymi obrazu ciała, wagi, samooceny
- psychoterapia psychodynamiczna — pracuje nad głębszymi mechanizmami i nieprzepracowanymi doświadczeniami stojącymi za zaburzeniem
- podejście systemowe i praca z rodziną — szczególnie istotne w leczeniu pacjentów niepełnoletnich oraz tam, gdzie zaburzenie jest powiązane z dynamiką rodzinną
- techniki motywacyjne — pomocne na początku leczenia, gdy pacjent ma ambiwalentne uczucia wobec zmiany
Leczenie zaburzeń odżywiania to proces długoterminowy — najczęściej liczony w latach, nie w tygodniach czy miesiącach. To nie jest powód do zniechęcenia — to powód, żeby zacząć wcześniej i pracować systematycznie.
Leki nie są podstawą leczenia zaburzeń odżywiania, ale stanowią ważne uzupełnienie:
- przy współistniejących objawach depresyjnych — leki przeciwdepresyjne
- przy współistniejących zaburzeniach lękowych — leki redukujące objawy lękowe
- w bulimii — niektóre leki redukują nadmierny apetyt i zachowania kompensacyjne
Decyzję o włączeniu farmakoterapii zawsze podejmuje lekarz psychiatra — na podstawie pełnej oceny stanu pacjenta. Dobieramy leki bezpieczne, dające jak najmniej skutków ubocznych.
Zaburzenia odżywiania niemal zawsze wymagają wielokierunkowego leczenia. W razie potrzeby kierujemy do:
- internisty — w celu oceny stanu somatycznego, diagnostyki powikłań fizycznych
- endokrynologa — przy zaburzeniach hormonalnych (zaburzenia miesiączkowania, niedoczynność tarczycy, zaburzenia gospodarki kortyzolu)
- ginekologa — przy zaburzeniach miesiączkowania, problemach z płodnością
- kardiologa — przy podejrzeniu powikłań kardiologicznych
- dietetyka klinicznego lub obesitologa — przy konieczności prowadzenia procesu reedukacji żywieniowej
Pomagamy nie tylko pacjentom, ale i ich bliskim. Rodzina osoby z zaburzeniami odżywiania potrzebuje wiedzy, wsparcia i własnego planu — bez tego trudno utrzymać się w dłuższej perspektywie i wspierać chorą osobę bez niezamierzonego pogłębiania problemu.
Zauważyłeś u kogoś bliskiego coś, co Cię niepokoi — zmianę masy ciała, dziwne nawyki przy stole, ucieczkę z posiłków, ciągłe ważenie się, nadmierne ćwiczenia, ukrywanie jedzenia. Wcześnie rozpoczęte leczenie istotnie poprawia rokowania, a Wasza rola jako bliskich jest kluczowa — zarówno w zauważeniu problemu, jak i we wspieraniu procesu leczenia.
Pierwszą rzeczą, którą możesz zrobić, jest konsultacja dla siebie — niezależnie od tego, czy bliska osoba zdecyduje się przyjść. Specjalista pomaga:
- zorientować się w sytuacji — czy to, co obserwujesz, mieści się w obrazie zaburzeń odżywiania, czy może czegoś innego
- zaplanować rozmowę z bliską osobą — kiedy, jak, w jakim tonie, czego unikać
- zrozumieć, czemu osoba chora może zaprzeczać problemowi lub odmawiać leczenia (to jest częsta cecha zaburzeń odżywiania, nie celowa złośliwość)
- postawić zdrowe granice — szczególnie przy posiłkach, gdy próby kontroli rodziny prowadzą do eskalacji
- rozpoznać sytuacje wymagające pilnej interwencji — zagrożenie życia, myśli samobójcze, skrajne wyniszczenie
W razie potrzeby prowadzimy też terapię rodzinną — szczególnie istotną w leczeniu pacjentów niepełnoletnich, gdzie praca z rodziną jest jednym z kluczowych elementów leczenia.
Nie ma jednej granicy, którą się przekracza. Zaburzenia odżywiania rozwijają się stopniowo — najczęściej zaczynają się od pozornie niewinnej diety, „zdrowego odżywiania", lub jednorazowego epizodu objadania się. Sygnały, które zasługują na konsultację:
- myślenie o jedzeniu zajmuje większą część dnia
- kontrola (ważenie, liczenie kalorii, ograniczanie) zajmuje coraz więcej energii
- pojawiają się zachowania ukryte — chowanie jedzenia, jedzenie w samotności, kłamstwa o tym, co i ile się zjadło
- pojawiają się powikłania zdrowotne — zaburzenia miesiączkowania, problemy z trawieniem, omdlenia, zmiany skórne, wypadanie włosów
- bliscy zwracają uwagę na zmiany w wyglądzie, zachowaniu, nastroju
- pojawia się utrata kontroli — niezamierzone epizody objadania się, niemożność powstrzymania się, mimo silnych postanowień
Nie czekaj, aż obraz stanie się oczywisty. Im wcześniej zaczynasz, tym łatwiej i tym lepsze rokowania.
To bardzo częsta obawa. W zdecydowanej większości przypadków zaburzenia odżywiania leczy się ambulatoryjnie — przy regularnych konsultacjach psychiatrycznych, psychoterapii i w razie potrzeby współpracy z innymi specjalistami. Hospitalizacja jest rozważana w nielicznych, konkretnych sytuacjach — przede wszystkim gdy stan somatyczny pacjenta zagraża życiu i wymaga intensywnej opieki internistycznej, lub gdy zaburzenie jest tak zaawansowane, że nie da się go skutecznie prowadzić w warunkach ambulatoryjnych.
W trakcie pierwszej konsultacji **wspólnie ocenimy**, jakie postępowanie jest najwłaściwsze w Twojej (lub bliskiej osoby) sytuacji.
Tak. Wszystkie wizyty w Cerebrum są w pełni objęte tajemnicą lekarską. Twoja dokumentacja medyczna pozostaje u nas, dostępna wyłącznie dla Ciebie i specjalistów Cię prowadzących.
Wyjątkiem są sytuacje zagrożenia życia — Twojego lub osób trzecich (np. plany samobójcze, skrajne wyniszczenie zagrażające życiu) — wtedy specjalista ma obowiązek interwencji. To są jednak sytuacje skrajne.
Bardzo częsta sytuacja, szczególnie w anoreksji — gdzie pacjentka często nie postrzega siebie jako chorej, ma silny opór wobec jakiejkolwiek interwencji, która mogłaby „zaburzyć" ustalony schemat.
Pierwszy krok to konsultacja dla Was, rodziców — zaplanujemy razem, jak rozmawiać z dzieckiem, jak stopniowo wprowadzać temat, jakich rozmów unikać (np. dyskusji o wadze, ciele, jedzeniu — które najczęściej pogarszają sytuację). Pomożemy ocenić, czy stan dziecka jest stabilny, czy może wymaga pilniejszej interwencji.
W przypadku dzieci niepełnoletnich decyzja o leczeniu jest decyzją rodziców — co w pewnych sytuacjach (zagrożenie zdrowia) może oznaczać konieczność zabrania dziecka do specjalisty mimo jego oporu.
To bardzo częsta sytuacja w zaburzeniach odżywiania — jednych z najtrudniejszych do leczenia zaburzeń psychicznych. Nawroty są częścią procesu leczenia, nie oznaką porażki.
Każda kolejna próba zaczyna się od innego punktu — masz większą wiedzę o sobie, wiesz, co działa i co nie, znasz swoje pułapki. W trakcie konsultacji przyjrzymy się temu, co działo się wcześniej — co pomagało, co nie pomagało, czego brakowało w poprzednim leczeniu.
Część konsultacji — szczególnie psychoterapeutycznych w fazie stabilnego leczenia — może odbywać się online. Pierwsza wizyta diagnostyczna zwykle wymaga obecności w gabinecie, tym bardziej w przypadkach z zaawansowanymi powikłaniami somatycznymi — bo psychiatra musi mieć możliwość rzetelnej oceny stanu pacjenta. Decyzję ustalamy z Tobą indywidualnie.
Tak — wiele osób z zaburzeniami odżywiania osiąga pełną remisję i wraca do zdrowej relacji z jedzeniem i ciałem. To wymaga jednak długofalowego, kompleksowego leczenia — często trwającego latami — oraz cierpliwości i wsparcia bliskich.
Rokowania zależą od wielu czynników: wieku zachorowania, czasu trwania zaburzenia przed rozpoczęciem leczenia, obecności zaburzeń współistniejących, stopnia zaangażowania pacjenta i rodziny w proces leczenia. Im wcześniej rozpoczęte leczenie, tym lepsze rokowania.
Anorexia nervosa jest realną i groźną chorobą, która jeśli nie jest prawidłowo leczona, prowadzi do stopniowego wyniszczenia organizmu chorej osoby. Zaburzenie to najczęściej dotyczy kobiet (80–90% przypadków). Pierwsze objawy występują średnio w okresie dorastania.
Anoreksja prowadzi do wielu szkód w zakresie zdrowia somatycznego, psychicznego i funkcjonowania społecznego — i charakteryzuje się największą śmiertelnością spośród zaburzeń psychicznych.
- utrzymywanie wagi ciała znacznie poniżej normy — przez różne formy ograniczania jedzenia i niebezpieczne metody kontroli wagi
- obsesyjna kontrola obrazu własnego ciała — częste ważenie się, mierzenie się, wpatrywanie w lustro
- silna obawa przed otyłością prowadząca do narzucenia sobie skrajnie niskiej docelowej masy ciała
- zachowania manipulacyjne — chowanie jedzenia, kłamstwa o tym, co się zjadło
- zaburzenia hormonalne obejmujące przysadkę, nadnercza i gonady — opóźnienie lub zahamowanie dojrzewania płciowego, brak miesiączki
- objawy somatyczne związane z wyniszczeniem — odwodnienie, omdlenia, wypadanie włosów, zmiany skórne, próchnica, obrzęk ślinianek
- stopniowa izolacja od otoczenia — pacjentki zamykają się w sobie
- wtórne zaburzenia psychiczne — depresja, lęk, konflikty rodzinne
Rozpoznanie stawia się w oparciu o dokładny wywiad (z pacjentką i, optymalnie, z bliskimi), badanie przedmiotowe, badania laboratoryjne, EKG, oraz pomiary masy ciała.
Leczenie anoreksji powinno być prowadzone przez psychiatrę, we współpracy z innymi specjalistami — psychoterapeutą, internistą, endokrynologiem, ginekologiem.
Leczenie chorych na anoreksję trwa raczej lata, a nie tygodnie czy miesiące. Kluczowe etapy:
- akceptacja konieczności leczenia przez chorą osobę
- wczesne uzupełnianie niedoborów żywieniowych
- pomoc w odzyskaniu należnej masy ciała (szczególnie ważne u dzieci i młodzieży, u których długie okresy niedowagi szkodzą wzrostowi i rozwojowi)
- psychoedukacja chorej i rodziny — wyjaśnienie mechanizmów anoreksji
- opanowanie somatycznych konsekwencji — wyrównanie niedoborów płynowych i elektrolitowych, zaburzeń kardiologicznych
W przypadku stanu zagrożenia życia bardziej optymalna jest hospitalizacja w oddziale internistycznym (a nie psychiatrycznym).
Farmakoterapia anoreksji ma głównie znaczenie objawowe — np. przy współwystępowaniu objawów depresyjnych stosuje się leki przeciwdepresyjne. Zalecane jest długoterminowe i kompleksowe leczenie obejmujące metody psychodynamiczne, poznawczo-behawioralne, podejście systemowe oraz techniki motywacyjne — a w przypadku pacjentek niepełnoletnich również pracę z rodziną.
Bulimia nervosa — obok anoreksji — jest jednym z najczęściej spotykanych zaburzeń odżywiania. Może prowadzić do wielu niekorzystnych konsekwencji w zakresie zdrowia fizycznego i psychicznego oraz w obszarze pełnienia ról życiowych. Objawy bulimii mogą znacząco obniżać jakość życia i prowadzić do istotnego cierpienia psychicznego.
Pierwsze objawy zwykle pojawiają się później niż w przypadku anoreksji — najczęściej w okresie wczesnej dorosłości. Bulimia występuje istotnie częściej wśród kobiet — w ciągu całego życia jej objawy mogą rozwinąć nawet u 2% kobiet.
- koncentracja życia wokół jedzenia z jednoczesnymi próbami kontrolowania masy ciała
- niekontrolowane epizody objadania się (tzw. „napady żarłoczności")
- podejmowanie czynności kompensacyjnych mających „przeciwdziałać skutkom" przyjętego pokarmu
- stałe poczucie obawy przed otyłością
- ustanawianie limitów wagi znacznie poniżej odpowiedniej dla danej osoby normy
Bulimia i anoreksja mają cechy wspólne — obawę przed przybraniem na wadze i obsesyjne skupienie na wyglądzie. Różnicują je dwie rzeczy: w bulimii osoby chore najczęściej mają prawidłową wagę, nie są nadmiernie szczupłe ani otyłe; oraz w anoreksji nie występują epizody nadmiernego objadania się.
#### Powikłania zdrowotne
Bulimia związana jest z większym ryzykiem występowania depresji, zaburzeń lękowych oraz uzależnień. Często towarzyszą jej także problemy ogólnomedyczne (najczęściej spowodowane zachowaniami kompensacyjnymi) — między innymi:
- zaburzenia elektrolitowe i odwodnienie, które mogą powodować groźne zaburzenia rytmu serca
- powiększenie ślinianek
- ubytki szkliwa zębów, próchnica
- uszkodzenia gardła i przełyku
- zmiany skórne w zakresie dłoni
- zaparcia i biegunki
- u kobiet: zaburzenia cyklu miesiączkowego, problemy z płodnością
- ostre zapalenie trzustki
- powikłania kardiologiczne — gromadzenie się płynu w osierdziu, uszkodzenie zastawek oraz mięśnia sercowego
- zaburzenia funkcji krwiotwórczej szpiku — niedokrwistość, małopłytkowość
W skrajnych przypadkach dochodzi do zaniku tkanki mózgowej i porażenia nerwu strzałkowego.
**Postępowanie kompleksowe i długoterminowe** — obejmujące:
- leczenie psychoterapeutyczne — najlepiej udokumentowaną skuteczność ma podejście poznawczo-behawioralne (CBT); celem terapii jest nauka kontroli objawów oraz zmiana schematów poznawczych dotyczących obrazu ciała, swojej wagi i samooceny
- leczenie psychiatryczne — w razie potrzeby farmakoterapia (mogąca redukować nadmierny apetyt i zachowania kompensacyjne, oraz leczyć współistniejące zaburzenia depresyjne i lękowe)
- leczenie somatyczne — opieka nad powikłaniami fizycznymi we współpracy z internistą, kardiologiem, endokrynologiem
Orthorexia nervosa — termin zaproponowany przez Stevena Bratmana w 1997 roku — określa patologiczną fiksację na konsumpcji, przygotowywaniu, wyszukiwaniu i kupowaniu „zdrowej żywności". Ortoreksja nie jest formalnie uznana jako samodzielne zaburzenie w obecnie stosowanych klasyfikacjach chorób, ale jest zjawiskiem realnie występującym w gabinetach.
Dotychczasowe badania wskazują, że około 25% populacji wykazuje „nadmierne" zainteresowanie zdrowym żywieniem; problem ortoreksji może dotyczyć kilku procent.
Osoby dotknięte ortoreksją nie koncentrują się na ilości jedzenia ani na swojej wadze — ale na jakości spożywanego pokarmu. Manifestuje się to obsesyjnym dążeniem do jedzenia tylko „zdrowych", „naturalnych" lub „czystych" pokarmów, co często prowadzi do skrajnego ograniczania diety.
Konsekwencje ortoreksji:
- niewystarczające zaspokojenie potrzeb organizmu pod względem składników odżywczych
- niedobory witamin, minerałów, białka, tłuszczów, węglowodanów
- zaburzenia metaboliczne i różnorodne choroby (problemy z układem kostnym, niski poziom energii, problemy z sercem, osłabienie układu odpornościowego)
- obniżenie nastroju, izolacja społeczna
- problemy w codziennym funkcjonowaniu
Objawy ortoreksji mogą być niekiedy częścią obrazu innych zaburzeń psychicznych — anoreksji, bulimii, zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, hipochondrycznych, psychotycznych. Dlatego rzetelna diagnoza różnicowa jest tu szczególnie ważna.
Night eating syndrome to zjawisko opisywane od niedawna jako odrębne zaburzenie z pogranicza zaburzeń odżywiania, zaburzeń snu oraz aktywności dobowej. Jego rozpowszechnienie w populacji ogólnej wynosi około 1,5%. Kilkakrotnie częściej spotyka się je u osób odchudzających się, otyłych oraz pacjentów cierpiących na depresję, bulimię, bezsenność lub inne zaburzenia snu.
Charakterystyczne cechy:
- zwiększenie ilości pokarmu przyjmowanego wieczorem i w nocy — co najmniej 25% spożywanego po wieczornym posiłku
- świadome jedzenie nocne (pacjent nie je przez sen) — istnieje możliwość zapamiętania epizodów
- brak apetytu nad ranem i tendencja do pomijania śniadań
- przemożny przymus jedzenia między kolacją a początkiem snu lub w nocy
- bezsenność związana z koniecznością „coś zjeść, żeby zasnąć"
- obniżenie nastroju pojawiające się lub nasilające w godzinach wieczornych
Objawy mogą nasilać się pod wpływem stresujących wydarzeń życiowych. W procesie terapeutycznym najczęściej stosuje się farmakoterapię (niektóre leki przeciwdepresyjne), psychoterapię poznawczo-behawioralną oraz poradnictwo dietetyczne.
Binge eating disorder — jedna z postaci zaburzeń odżywiania. Jego rozpowszechnienie w populacji ogólnej waha się w granicach 0,7–4,3%. Częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn.
Może współwystępować z innymi zaburzeniami psychicznymi: zaburzeniami afektywnymi (depresja, choroba afektywna dwubiegunowa), zaburzeniami osobowości, zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi, innymi zaburzeniami odżywiania, zaburzeniami kontroli impulsów, fobią społeczną.
- jedzenie ilości jedzenia znacznie większej niż uznawana za normalną w danych okolicznościach
- w trakcie jedzenia pojawia się uczucie utraty kontroli nad ilością i typem konsumowanych produktów
- jedzenie w samotności ze względu na zakłopotanie
- poczucie winy, spadku nastroju, wstrętu po epizodzie objadania się
- uczucie cierpienia i dyskomfortu związane z problemem
- brak zachowań kompensacyjnych typowych dla bulimii
Może prowadzić do nadwagi i otyłości — ze wszystkimi ich konsekwencjami: zaburzeniami tolerancji glukozy, cukrzycą, zespołem metabolicznym, nadciśnieniem, chorobami serca. Ponadto osoby z kompulsywnym objadaniem się często cierpią z powodu zaniżonego poczucia własnej wartości, braku pewności siebie w kontaktach z ludźmi, objawów depresyjnych i problemów z funkcjonowaniem społecznym.
Zajmują się nim różni specjaliści we współpracy — psychiatra, psycholog, psychoterapeuta, dietetyk. Stosuje się:
- leki przeciwdepresyjne i inne leki psychotropowe
- psychoterapię poznawczo-behawioralną i behawioralną
- regulacje dietetyczne
Rokowanie w przypadkach kompulsywnego objadania się jest lepsze niż w przypadku innych zaburzeń odżywiania — remisję osiąga 50–80% pacjentów poddanych leczeniu.
W celu umówienia konsultacji zapraszamy do kontaktu z rejestracją Cerebrum pod numerem +48 535 350 400. Pomożemy dobrać odpowiedniego specjalistę i typ wizyty (diagnostyczna, kontrolna, konsultacja dla bliskich).
Wizytę można też umówić bezpośrednio przez stronę internetową.
Pamiętaj: wizyta dla bliskich osoby z zaburzeniami odżywiania nie wymaga obecności pacjenta. Możesz przyjść sam, żeby zorientować się w sytuacji i zaplanować dalsze kroki.